Hangi Kelimeler Ayrı veya Bitişik Yazılır?

PAYLAŞ:

   Türkçede birden fazla sözcükten oluşan bazı birleşik sözcükler ayrı veya bitişik yazılırlar. Hangi kelimenin bitişik hangi kelimelerin ayrı yazılması gerektiğini anlamak için dikkat edilmesi gereken kurallar vardır. Peki, ayrı yazılan ve bitişik yazılan kelimeler nasıl anlaşılır, nasıl ayırt edilir?

UYARI: Aşağıda verilen 22 kural çok dikkatli bir şekilde incelenmeli ve mantığı iyi anlaşılmalıdır. Bu işin mantığını bir kere anladıktan sonra zaten tüm kuralları tek tek ezberlemenize gerek yoktur. Bazı istinalar haricinde genel mantık şu olmalıdır. Sözcükler oluşturulurken, ses olayları oluşuyorsa veya birleşik sözcüğü oluşturan sözcüklerin birinde veya ikisinde anlamlar değişiyorsa o kelimeler bitişik yazılır.

Hangi Kelimeler Bitişik Yazılır?
Belirtisiz isim tamlamaları, sıfat tamlamaları, isnat grupları, birleşik fiiller, ikilemeler, kısaltma grupları ve kalıplaşmış çe­kimli fiillerden oluşan ifadeler yeni bir kavramı karşıladıklarında birleşik kelime olurlar. Birleşik kelimeler belirli kurallar çerçevesinde bitişik veya ayrı olarak yazılır.
       Birleşik kelimeler aşağıdaki durumlarda bitişik yazılırlar:

1 . Ses düşmesine uğrayan birleşik kelimeler bitişik yazılır:
 Örnekler: birbiri (< biri biri), kaynana (< kayın ana), kaynata (< kayın ata), nasıl (< ne asıl), niçin (< ne için), pazartesi (< pazar ertesi), sütlaç (< sütlü aş) vb.
Görüldüğü gibi yukarıdaki birleşik kelimeler oluşturulurken hepsinde bir ses olayı yaşanmıştır.

2 . Özgün biçimleri tek heceli bazı Arapça kökenli kelimeler etmek, edilmek, eylemek, olmak, olunmak yardımcı fiilleriyle birleşirken ses düşmesine, ses değişmesine veya ses türemesine uğradıklarında bitişik yazılır:
Örnekler: emretmek, meno­lunmak, cemetmek, kaybolmak; darbetmek, dercetmek, hamdetmek; affetmek, hissetmek, reddetmek vb.
Yukarıdaki örneklerde de muhakkak ya bir ses düşmesi yaşanmış ya da yeni bir ses türemiştir.

3 . Kelimelerden her ikisi veya ikincisi, birleşme sırasında anlam değişmesine uğradığında bu tür birleşik kelimeler bitişik yazılır.
A . Bitki adları: aslanağzı, civanperçemi, keçiboynuzu, kuşburnu, turnagagası, açıkağız, akkuyruk (çay), alabaş, altınbaş (kavun), altıparmak (palamut), beşbıyık (muşmula), çobançantası, karnıkara (börülce), katırtırnağı, kuşyemi, şeytanarabası, yılan­yastığı, akşamsefası, camgüzeli, çadıru­şağı, ayşekadın (fasulye), hafızali (üzüm), havvaanaeli, meryemanaeldiveni vb.
B . Hayvan adları: danaburnu (böcek), akbaş (kuş), alabacak (at), bağrıkara (kuş), beş­parmak (deniz hayvanı), çakırkanat (ördek), kababurun (balık), kamçıkuyruk (koyun), kamışkulak (at), karagöz (balık), kara­fatma (böcek), kızılkanat (balık), sarıkuyruk (balık), yeşilbaş (ördek), sazkayası (balık), sırtı­kara (balık), şeytaniğnesi, yalıçapkını (kuş), bozbakkal (kuş), bozyürük (yılan), karadul (örümcek) vb.
C . Hastalık adları: itdirseği (arpacık), delibaş, karabaş, karabacak vb.
Ç . Alet ve eşya adları: balıkgözü (halka), deveboynu (boru), domuztır­nağı (kanca), horozayağı (burgu), kargaburnu (alet), kedigözü (lamba), leylekgagası (alet), sıçankuyruğu (törpü), gagaburun (gemi), kancabaş (kayık), adayavrusu (tekne) vb.
D . Biçim, tarz, tür, motif vb. adlar: ayıbacağı (yelken biçimi), balıksırtı (desen), civankaşı (nakış), eşek­sırtı (çatı biçimi), kazkanadı (oyun), kırlangıçkuyruğu (işaret), koçboynuzu (desen), köpekkuyruğu (yağlı güreş), sıçandişi (dikiş), balgümeci (dikiş), beşikörtüsü (çatı biçimi), turnageçidi (fırtına) vb.
E . Yiyecek adları: hanımgöbeği (tatlı), ka­dınbudu (köfte), kedidili (bisküvi), dilberdudağı (tatlı), tavukgöğsü (tatlı), vezirparmağı (tatlı), bülbülyuvası (tatlı), kuşlokumu (kurabiye), alinazik (kebap) vb.
F . Oyun adları: beştaş, dokuztaş, üçtaş vb.
G . Gök cisimlerinin adları: Altıkardeş (yıldız kü­mesi), Arıkovanı (yıldız kümesi), Büyükayı (yıldız kümesi), Demirkazık (yıldız), Küçükayı (yıldız kü­mesi), Kervankıran (yıldız), Samanyolu (yıldız kümesi), Yedikardeş (yıldız kümesi) vb.
Ğ . Renk adları: baklaçiçeği, balköpüğü, camgöbeği, devetüyü, fildişi, gülkurusu, kavuniçi, narçi­çeği, ördekbaşı, ördekgagası, tavşanağzı, tavşankanı, turnagözü, vapur­dumanı, vişneçürüğü, yavruağzı vb.
H . Oğlu, kızı sözleri: çapanoğlu, eloğlu, hinoğluhin, elkızı vb.

4 . -a, -e, -ı, -i, -u, -ü zarf-fiil ekleriyle bilmek, vermek, kalmak, durmak, gelmek ve yazmak fiilleriyle yapılan tasvirî fiiller bitişik yazılır:
Örnekler: düşünebilmek, sevebilmek; alıvermek, gülüvermek; uyuyakalmak; gidedurmak, yazadurmak; çıkagelmek, süregelmek; düşeyazmak, öleyazmak vb.

5 . Bir veya iki ögesi emir kipiyle kurulan kalıplaşmış birleşik keli­meler bitişik yazılır:
Örnekler: albeni, ateşkes, çalçene, çalyaka, dönbaba, gelberi, incitmebeni, sallabaş, sallasırt, unutmabeni; batçık, çekyat, geçgeç, kaçgöç, kapkaç, örtbas, seçal, tutkal, veryansın, yapboz, yazboz vb.

6 . -an/-en, -r/-ar/-er/-ır/-ir, -maz/-mez ve -mış/-miş sıfat-fiil ekleriyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır:
Örnekler: alaybozan, cankurtaran, çöpçatan, dalgakıran, demirkapan, gökdelen, yelkesen; akımtoplar, altıpatlar, barışsever, basınçölçer, özezer, pürüzalır; baştanımaz, değerbilmez, etyemez, hacıyatmaz, kadirbilmez, karıncaezmez, kuşkonmaz, külyutmaz, tanrıtanımaz, varyemez; çokbilmiş, güngörmüş vb.

7 . İkinci kelimesi -dı (-di / -du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tü) kalıplaşmış belirli geçmiş zaman ekleriyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:
Örnekler: albastı, ciğerdeldi, çıtkırıldım, dalbastı, fırdöndü, gecekondu, gündöndü, hünkârbeğendi, imambayıldı, karyağdı, külbastı, mirasyedi, papazkaçtı, serdengeçti, şıpsevdi, zıpçıktı vb.

8 . Her iki kelimesi de -dı (-di / -du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tü) belirli geçmiş zaman veya -r /-ar /-er geniş zaman eklerini almış ve kalıplaşmış bulunan birleşik kelimeler bitişik yazı­lır:
Örnekler: dedikodu, kaptıkaçtı, oldubitti, uçtuuçtu; biçerbağlar, biçerdö­ver, göçerkonar, kazaratar, konargöçer, okuryazar, uyurgezer, yanardö­ner, yüzergezer vb.
Aynı yapıda olan çakaralmaz kelimesi de bitişik yazılır.

9 . Somut olarak yer bildirmeyen alt, üst ve üzeri sözlerinin sona getirilmesiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:
Örnekler: ayakaltı, bilinçaltı, gözaltı (gözetim), şuuraltı; akşamüstü, ayaküstü, bayra­müstü, gerçeküstü, ikindiüstü, olağanüstü, öğleüstü, öğleüzeri, suçüstü, yüzüstü; akşamüzeri, ayaküzeri vb.

10 . İki veya daha çok kelimenin birleşmesinden oluşmuş kişi adları, soyadları ve lakaplar bitişik yazılır: Örnekler: Alper, Birol, Gülnihal, Gülseren, Şenol, Varol; Abasıyanık, Adıvar, Atatürk, Gökalp, Güntekin, İnönü, Karaosmanoğlu, Tanpınar, Yurdakul; Boynueğri Mehmet Paşa, Tepedelenli Ali Paşa, Yirmisekiz Çelebi Mehmet, Yedisekiz Hasan Paşa vb.

11 . İki veya daha çok kelimeden oluşmuş il, ilçe, semt vb. yer adları bitişik yazılır:
Örnekler: Çanakkale, Gümüşhane; Acıpayam, Pınarbaşı, Şebinkarahisar; Beşiktaş, Kabataş vb.
Şehir, köy, mahalle, dağ, tepe, deniz, göl, ırmak, su, çay vb. kelime­lerle kurulmuş sıfat tamlaması ve belirtisiz isim tamlaması kalıbındaki yer adları bitişik yazılır:
Örnekler: Akşehir, Eskişehir, Suşehri, Yenişehir; Atakent, Batıkent, Konutkent, Korukent; Çengelköy; Yenimahalle; Karadağ, Uludağ; Kocatepe, Tınaztepe; Akdeniz, Karadeniz, Kızıldeniz; Acıgöl; Kızılırmak, Yeşilırmak; İncesu, Karasu, Sarısu; Akçay vb.

12 . Kişi adları ve unvanlarından oluşmuş mahalle, meydan, köy vb. yer ve kuruluş adlarında, unvan kelimesi sonda ise gelenekleşmiş olarak bitişik yazılır:
Örnekler: Abidinpaşa, Bayrampaşa, Davutpaşa, Gazi Osmanpaşa (mahalle); Ertuğrulgazi (ilçe), Kemalpaşa (ilçe); Mustafabey (cadde), Necatibey (cadde) vb.

13 . Ara yönleri belirten kelimeler bitişik yazılır:
Örnekler: güneybatı, güney­doğu, kuzeybatı, kuzeydoğu

14 . Dilimizde her iki ögesi de asıl anlamını koru­duğu hâlde yaygın bir biçimde gelenekleşmiş olarak bitişik yazılan keli­meler de vardır:
A . Baş sözüyle oluşturulan sıfat tamlamaları:
Örnekler: başağırlık, başbakan, başbayan, başçavuş, başeser, başfiyat, başhekim, başhemşire, başkahraman, başkent, başkomutan, başköşe, başmüfettiş, başöğretmen, baş­parmak, başpehlivan, başrol, başsavcı, başyazar vb.
B . Bir topluluğun yöneticisi anlamındaki başı sözüyle oluşturulan belirtisiz isim tamlamaları:
Örnekler: aşçıbaşı, binbaşı, çarkçıbaşı, çeribaşı, ele­başı, mehterbaşı, onbaşı, ustabaşı, yüzbaşı vb.
C . Ağa, baba, bey, efendi, hanım, nine vb. sözlerle kurulan birleşik kelime­ler:
Örnekler: ağababa, ağabey, beyefendi, efendibaba, hanımanne, hanımefendi, hacıağa, kadınnine, paşababa vb.
Ç . Biraz, birçok, birçoğu, birkaç, birkaçı, birtakım, herhangi, hiçbir, hiç­biri belirsizlik sıfat ve zamirleri de gelenekleşmiş olarak biti­şik yazılır.

15 . Ev kelimesiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik ya­zılır:
Örnekler: aşevi, bakımevi, basımevi, doğumevi, gözlemevi, huzurevi, kahveevi, ko­nukevi, orduevi, öğretmenevi, polisevi, yayınevi vb.

16 . Hane, name, zade kelimeleriyle oluşturulan birleşik kelime­ler bitişik yazılır:
Örnekler: çayhane, dershane, kahvehane, yazıhane; beyanname, kanunname, se­yahatname, siyasetname; amcazade, dayızade, teyzezade vb.

17 . -zede ile oluşturulmuş birleşik kelimeler bitişik yazılır:
Örnekler: depremzede, afetzede, selzede, kazazede vb.

18 . Farsça kurala göre oluşturulan sözler bitişik yazılır:
Örnekler: âlemşümul, cihanşümul; darıdünya, ehli­beyit, ehvenişer, erkânıharp, gayrimenkul, gayrimeşru, Kuvayımilliye, Misakımillî, suikast; cürmümeşhut, hamdüsena, hercümerç, hüsnükuruntu, hüsnüniyet vb.

19 . Arapça kurala göre oluşturulan sözler bitişik yazılır:
Örnekler: aliyyülâlâ, ceffelkalem, darülaceze, darülfünun, daüssıla, fevkalade, fevkalbeşer, hıfzıssıhha, hüvelbaki, şey­hülislam, tahtelbahir, tahteşşuur; aleykümselam, Allahualem, bismillah, fenafillah, fisebilillah, hafazanallah, inşallah, maşallah, velhasıl vb.

20 . Müzikte kullanılan makam adları bitişik yazılır:
Örnekler: acembuselik, hisarbuselik, muhayyerkürdi vb.
UYARI: Bir sıfatla oluşturulan usul adlarında sıfat ayrı yazılır: ağır aksak, yürük aksak, yürük semai vb.

21 . Kanunda bitişik geçen veya bitişik olarak tescil ettirilmiş olan kuruluş adları bitişik yazılır:
Örnekler: İçişleri, Dışişleri, Genelkurmay, Yükseköğretim Kurulu, Açıköğretim Fakültesi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi vb.

22 . Renk adlarıyla kurulan bitki, hayvan veya hastalık adları bitişik yazılır:
Örnekler: akağaç, alacamenekşe, karadut, sarıçiçek; alabalık, beyazsinek, bozayı; aksu, akbasma, mavihastalık, maviküf vb.


Bir birleşik sözcük yukarıda sayılan kurallardan hiçbirine uymuyorsa ayrı yazılır. İşin püf noktası zaten yazının başında da belirtilmiştir.

YORUMLAR

BLOGGER YORUMLARI
Ad

Cilt Bakımı,115,Çocuk Gelişimi,38,DGS,187,Eğitim,464,Genel,35,Genel Sağlık,70,Klima,52,Konu Anlatımları,49,KPSS Taban Puanları,168,Maaşlar,31,Öğrencilere Tüyolar,59,Saç Bakımı,28,Üniversite Bölümleri,756,VİDEOLAR,1,
ltr
item
Eğitim ve Sağlık Sitesi: Hangi Kelimeler Ayrı veya Bitişik Yazılır?
Hangi Kelimeler Ayrı veya Bitişik Yazılır?
Bitişik yazılan kelimeler, ayrı yazılan kelimeler nasıl anlaşılır? Hangi sözcükler ayrı hangileri bitişik yazılır?
Eğitim ve Sağlık Sitesi
http://www.egitimsaglik.com/2014/05/hangi-kelimeler-ayri-veya-bitisik.html
http://www.egitimsaglik.com/
http://www.egitimsaglik.com/
http://www.egitimsaglik.com/2014/05/hangi-kelimeler-ayri-veya-bitisik.html
true
2743778651510976752
UTF-8
Yüklenen Tüm İçerikler Herhangi bir içerik bulunamadı. HEPSİNİ GÖRÜNTÜLE Devamını oku Cevapla Cevaplamaktan vazgeç Sil Tarafından: Ana Sayfa SAYFALAR İÇERİKLER Hepsini Görüntüle SİZİN İÇİN ÖNERDİĞİMİZ DİĞER İÇERİKLER ETİKET ARŞİV ARAMA TÜM İÇERİKLER Aradığınız kelimeye ilişkin bir içerik bulunamadı. Ana Sayfaya Dön Pazar Pazartesi Salı Çarşamba Perşembe Cuma Cumartesi Paz Pzts Sal Çrş Perş Cuma Cmrts Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ocak Şub Mar Nis Mayıs Haz Tem Agus Eyl Ekim Kas Aralk biraz önce 1 dakika önce $$1$$ minutes ago 1 dakika önce $$1$$ hours ago Dün $$1$$ days ago $$1$$ weeks ago 5 haftadan önce Takipçiler Takip Et BU İÇERİK ÖZELDİR İçeriği görmek için paylaşın Tüm kodu kopyala Tüm kodu seç Tüm kodlar kopyalanmıştır. [CTRL]+[C] (or CMD+C with Mac) kullanabilirsiniz kopyalamak için