Hangi Kelimeler Ayrı veya Bitişik Yazılır?

   Türkçede birden fazla sözcükten oluşan bazı birleşik sözcükler ayrı veya bitişik yazılırlar. Hangi kelimenin bitişik hangi kelimelerin ayrı yazılması gerektiğini anlamak için dikkat edilmesi gereken kurallar vardır. Peki, ayrı yazılan ve bitişik yazılan kelimeler nasıl anlaşılır, nasıl ayırt edilir? UYARI: Aşağıda verilen 22 kural...

16 0
   Türkçede birden fazla sözcükten oluşan bazı birleşik
sözcükler ayrı veya bitişik yazılırlar. Hangi kelimenin bitişik hangi
kelimelerin ayrı yazılması gerektiğini anlamak için dikkat edilmesi gereken
kurallar vardır. Peki, ayrı yazılan ve bitişik yazılan kelimeler nasıl
anlaşılır, nasıl ayırt edilir?
UYARI: Aşağıda verilen 22 kural çok dikkatli bir şekilde
incelenmeli ve mantığı iyi anlaşılmalıdır. Bu işin mantığını bir kere
anladıktan sonra zaten tüm kuralları tek tek ezberlemenize gerek yoktur. Bazı
istinalar haricinde genel mantık şu olmalıdır. Sözcükler oluşturulurken, ses
olayları oluşuyorsa veya birleşik sözcüğü oluşturan sözcüklerin birinde veya
ikisinde anlamlar değişiyorsa o kelimeler bitişik yazılır.
Hangi Kelimeler
Bitişik Yazılır?
Belirtisiz isim
tamlamaları, sıfat tamlamaları, isnat grupları, birleşik fiiller, ikilemeler,
kısaltma grupları ve kalıplaşmış çe­kimli fiillerden oluşan ifadeler yeni bir
kavramı karşıladıklarında birleşik kelime olurlar. Birleşik kelimeler belirli
kurallar çerçevesinde bitişik veya ayrı olarak yazılır.
       Birleşik kelimeler aşağıdaki durumlarda bitişik yazılırlar:

1 . Ses düşmesine uğrayan birleşik
kelimeler bitişik yazılır:
 Örnekler:
birbiri (< biri biri), kaynana (< kayın ana),
kaynata (< kayın ata), nasıl (< ne asıl), niçin (< ne için), pazartesi
(< pazar ertesi), sütlaç (< sütlü aş) vb.
Görüldüğü gibi yukarıdaki birleşik kelimeler oluşturulurken
hepsinde bir ses olayı yaşanmıştır.
2 . Özgün biçimleri tek heceli
bazı Arapça kökenli kelimeler etmek, edilmek, eylemek, olmak, olunmak yardımcı
fiilleriyle birleşirken ses düşmesine, ses değişmesine veya ses türemesine
uğradıklarında bitişik yazılır:
Örnekler: emretmek, meno­lunmak, cemetmek, kaybolmak; darbetmek,
dercetmek, hamdetmek; affetmek, hissetmek, reddetmek vb.
Yukarıdaki örneklerde de muhakkak ya bir ses düşmesi
yaşanmış ya da yeni bir ses türemiştir.
3 . Kelimelerden her ikisi veya
ikincisi, birleşme sırasında anlam değişmesine uğradığında bu tür birleşik
kelimeler bitişik yazılır.
A . Bitki adları: aslanağzı, civanperçemi,
keçiboynuzu, kuşburnu, turnagagası, açıkağız, akkuyruk (çay), alabaş, altınbaş
(kavun), altıparmak (palamut), beşbıyık (muşmula), çobançantası, karnıkara
(börülce), katırtırnağı, kuşyemi, şeytanarabası, yılan­yastığı, akşamsefası, camgüzeli,
çadıru­şağı, ayşekadın (fasulye), hafızali (üzüm), havvaanaeli, meryemanaeldiveni
vb.
B . Hayvan adları: danaburnu
(böcek), akbaş (kuş), alabacak (at), bağrıkara (kuş), beş­parmak (deniz
hayvanı), çakırkanat (ördek), kababurun (balık), kamçıkuyruk (koyun), kamışkulak
(at), karagöz (balık), kara­fatma (böcek), kızılkanat (balık), sarıkuyruk
(balık), yeşilbaş (ördek), sazkayası (balık), sırtı­kara (balık), şeytaniğnesi,
yalıçapkını (kuş), bozbakkal (kuş), bozyürük (yılan), karadul (örümcek) vb.
C . Hastalık adları: itdirseği
(arpacık), delibaş, karabaş, karabacak vb.
Ç . Alet ve eşya adları: balıkgözü
(halka), deveboynu (boru), domuztır­nağı (kanca), horozayağı (burgu), kargaburnu
(alet), kedigözü (lamba), leylekgagası (alet), sıçankuyruğu (törpü), gagaburun
(gemi), kancabaş (kayık), adayavrusu (tekne) vb.
D . Biçim, tarz, tür, motif vb. adlar: ayıbacağı (yelken biçimi), balıksırtı (desen), civankaşı
(nakış), eşek­sırtı (çatı biçimi), kazkanadı (oyun), kırlangıçkuyruğu (işaret),
koçboynuzu (desen), köpekkuyruğu (yağlı güreş), sıçandişi (dikiş), balgümeci
(dikiş), beşikörtüsü (çatı biçimi), turnageçidi (fırtına) vb.
E . Yiyecek adları: hanımgöbeği
(tatlı), ka­dınbudu (köfte), kedidili (bisküvi), dilberdudağı (tatlı), tavukgöğsü
(tatlı), vezirparmağı (tatlı), bülbülyuvası (tatlı), kuşlokumu (kurabiye), alinazik
(kebap) vb.
F . Oyun adları: beştaş, dokuztaş,
üçtaş vb.
G . Gök cisimlerinin adları: Altıkardeş
(yıldız kü­mesi), Arıkovanı (yıldız kümesi), Büyükayı (yıldız kümesi), Demirkazık
(yıldız), Küçükayı (yıldız kü­mesi), Kervankıran (yıldız), Samanyolu (yıldız
kümesi), Yedikardeş (yıldız kümesi) vb.
Ğ . Renk adları: baklaçiçeği,
balköpüğü, camgöbeği, devetüyü, fildişi, gülkurusu, kavuniçi, narçi­çeği,
ördekbaşı, ördekgagası, tavşanağzı, tavşankanı, turnagözü, vapur­dumanı,
vişneçürüğü, yavruağzı vb.
H . Oğlu, kızı sözleri: çapanoğlu,
eloğlu, hinoğluhin, elkızı vb.
4 . -a, -e, -ı, -i, -u, -ü zarf-fiil
ekleriyle bilmek, vermek, kalmak, durmak, gelmek ve yazmak fiilleriyle yapılan
tasvirî fiiller bitişik yazılır:
Örnekler: düşünebilmek, sevebilmek; alıvermek, gülüvermek; uyuyakalmak;
gidedurmak, yazadurmak; çıkagelmek, süregelmek; düşeyazmak, öleyazmak vb.
5 . Bir veya iki ögesi emir
kipiyle kurulan kalıplaşmış birleşik keli­meler bitişik yazılır:
Örnekler: albeni, ateşkes, çalçene, çalyaka, dönbaba, gelberi,
incitmebeni, sallabaş, sallasırt, unutmabeni; batçık, çekyat, geçgeç, kaçgöç,
kapkaç, örtbas, seçal, tutkal, veryansın, yapboz, yazboz vb.
6 . -an/-en, -r/-ar/-er/-ır/-ir,
-maz/-mez ve -mış/-miş sıfat-fiil ekleriyle kurulan kalıplaşmış birleşik
kelimeler bitişik yazılır:
Örnekler: alaybozan, cankurtaran, çöpçatan, dalgakıran, demirkapan,
gökdelen, yelkesen; akımtoplar, altıpatlar, barışsever, basınçölçer, özezer,
pürüzalır; baştanımaz, değerbilmez, etyemez, hacıyatmaz, kadirbilmez,
karıncaezmez, kuşkonmaz, külyutmaz, tanrıtanımaz, varyemez; çokbilmiş,
güngörmüş vb.
7 . İkinci kelimesi -dı (-di /
-du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tü) kalıplaşmış belirli geçmiş zaman ekleriyle
kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:
Örnekler: albastı, ciğerdeldi, çıtkırıldım, dalbastı, fırdöndü,
gecekondu, gündöndü, hünkârbeğendi, imambayıldı, karyağdı, külbastı, mirasyedi,
papazkaçtı, serdengeçti, şıpsevdi, zıpçıktı vb.
8 . Her iki kelimesi de -dı (-di /
-du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tü) belirli geçmiş zaman veya -r /-ar /-er geniş
zaman eklerini almış ve kalıplaşmış bulunan birleşik kelimeler bitişik yazı­lır:
Örnekler: dedikodu, kaptıkaçtı, oldubitti, uçtuuçtu; biçerbağlar,
biçerdö­ver, göçerkonar, kazaratar, konargöçer, okuryazar, uyurgezer, yanardö­ner,
yüzergezer vb.
Aynı yapıda olan çakaralmaz kelimesi
de bitişik yazılır.
9 . Somut olarak yer bildirmeyen
alt, üst ve üzeri sözlerinin sona getirilmesiyle kurulan birleşik kelimeler
bitişik yazılır:
Örnekler: ayakaltı, bilinçaltı, gözaltı (gözetim), şuuraltı;
akşamüstü, ayaküstü, bayra­müstü, gerçeküstü, ikindiüstü, olağanüstü,
öğleüstü, öğleüzeri, suçüstü, yüzüstü; akşamüzeri, ayaküzeri vb.
10 . İki veya daha çok kelimenin
birleşmesinden oluşmuş kişi adları, soyadları ve lakaplar bitişik yazılır: Örnekler: Alper,
Birol, Gülnihal, Gülseren, Şenol, Varol; Abasıyanık, Adıvar, Atatürk,
Gökalp, Güntekin, İnönü, Karaosmanoğlu, Tanpınar, Yurdakul; Boynueğri Mehmet
Paşa, Tepedelenli Ali Paşa, Yirmisekiz Çelebi Mehmet, Yedisekiz Hasan Paşa vb.
11 . İki veya daha çok kelimeden
oluşmuş il, ilçe, semt vb. yer adları bitişik yazılır:
Örnekler: Çanakkale, Gümüşhane; Acıpayam, Pınarbaşı,
Şebinkarahisar; Beşiktaş, Kabataş vb.
Şehir, köy, mahalle, dağ, tepe,
deniz, göl, ırmak, su, çay vb. kelime­lerle kurulmuş sıfat tamlaması ve
belirtisiz isim tamlaması kalıbındaki yer adları bitişik yazılır:
Örnekler: Akşehir, Eskişehir, Suşehri, Yenişehir; Atakent,
Batıkent, Konutkent, Korukent; Çengelköy; Yenimahalle; Karadağ, Uludağ;
Kocatepe, Tınaztepe; Akdeniz, Karadeniz, Kızıldeniz; Acıgöl; Kızılırmak,
Yeşilırmak; İncesu, Karasu, Sarısu; Akçay vb.
12 . Kişi adları ve unvanlarından
oluşmuş mahalle, meydan, köy vb. yer ve kuruluş adlarında, unvan kelimesi sonda
ise gelenekleşmiş olarak bitişik yazılır:
Örnekler: Abidinpaşa, Bayrampaşa, Davutpaşa, Gazi Osmanpaşa (mahalle);
Ertuğrulgazi (ilçe), Kemalpaşa (ilçe); Mustafabey (cadde), Necatibey (cadde)
vb.
13 . Ara yönleri belirten
kelimeler bitişik yazılır:
Örnekler: güneybatı, güney­doğu, kuzeybatı, kuzeydoğu
14 . Dilimizde her iki ögesi de asıl
anlamını koru­duğu hâlde yaygın bir biçimde gelenekleşmiş olarak bitişik
yazılan keli­meler de vardır:
A . Baş sözüyle oluşturulan
sıfat tamlamaları:
Örnekler: başağırlık, başbakan, başbayan, başçavuş, başeser,
başfiyat, başhekim, başhemşire, başkahraman, başkent, başkomutan, başköşe,
başmüfettiş, başöğretmen, baş­parmak, başpehlivan, başrol, başsavcı, başyazar
vb.
B . Bir topluluğun yöneticisi
anlamındaki başı sözüyle oluşturulan belirtisiz isim tamlamaları:
Örnekler: aşçıbaşı, binbaşı, çarkçıbaşı, çeribaşı, ele­başı,
mehterbaşı, onbaşı, ustabaşı, yüzbaşı vb.
C . Ağa, baba, bey, efendi,
hanım, nine vb. sözlerle kurulan birleşik kelime­ler:
Örnekler: ağababa, ağabey, beyefendi, efendibaba, hanımanne,
hanımefendi, hacıağa, kadınnine, paşababa vb.
Ç . Biraz, birçok, birçoğu,
birkaç, birkaçı, birtakım, herhangi, hiçbir, hiç­biri belirsizlik sıfat ve
zamirleri de gelenekleşmiş olarak biti­şik yazılır.
15 . Ev kelimesiyle kurulan birleşik
kelimeler bitişik ya­zılır:
Örnekler: aşevi, bakımevi, basımevi, doğumevi, gözlemevi, huzurevi,
kahveevi, ko­nukevi, orduevi, öğretmenevi, polisevi, yayınevi vb.
16 . Hane, name, zade
kelimeleriyle oluşturulan birleşik kelime­ler bitişik yazılır:
Örnekler: çayhane, dershane, kahvehane, yazıhane; beyanname,
kanunname, se­yahatname, siyasetname; amcazade, dayızade, teyzezade vb.
17 . -zede ile oluşturulmuş birleşik
kelimeler bitişik yazılır:
Örnekler: depremzede, afetzede, selzede, kazazede vb.
18 . Farsça kurala göre
oluşturulan sözler bitişik yazılır:
Örnekler: âlemşümul, cihanşümul; darıdünya, ehli­beyit, ehvenişer,
erkânıharp, gayrimenkul, gayrimeşru, Kuvayımilliye, Misakımillî, suikast;
cürmümeşhut, hamdüsena, hercümerç, hüsnükuruntu, hüsnüniyet vb.
19 . Arapça kurala göre oluşturulan
sözler bitişik yazılır:
Örnekler: aliyyülâlâ, ceffelkalem, darülaceze, darülfünun, daüssıla,
fevkalade, fevkalbeşer, hıfzıssıhha, hüvelbaki, şey­hülislam, tahtelbahir,
tahteşşuur; aleykümselam, Allahualem, bismillah, fenafillah, fisebilillah, hafazanallah,
inşallah, maşallah, velhasıl vb.
20 . Müzikte kullanılan makam
adları bitişik yazılır:
Örnekler: acembuselik, hisarbuselik, muhayyerkürdi vb.
UYARI: Bir sıfatla oluşturulan
usul adlarında sıfat ayrı yazılır: ağır aksak, yürük aksak, yürük semai vb.
21 . Kanunda bitişik geçen veya
bitişik olarak tescil ettirilmiş olan kuruluş adları bitişik yazılır:
Örnekler: İçişleri, Dışişleri, Genelkurmay, Yükseköğretim Kurulu,
Açıköğretim Fakültesi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi vb.
22 . Renk adlarıyla kurulan
bitki, hayvan veya hastalık adları bitişik yazılır:
Örnekler: akağaç, alacamenekşe, karadut, sarıçiçek; alabalık,
beyazsinek, bozayı; aksu, akbasma, mavihastalık, maviküf vb.

Bir birleşik sözcük yukarıda sayılan kurallardan hiçbirine
uymuyorsa ayrı yazılır. İşin püf noktası zaten yazının başında da
belirtilmiştir.
Etiketler

Yorum Sırası Sizde

css.php